Đèn chống chói là gì? UGR và cách chọn đèn không chói mắt
Đèn chống chói là đèn giấu nguồn sáng LED khỏi tầm nhìn ở tư thế bình thường: chip lùi sâu trong chóa, có lưới tổ ong hoặc tấm tán quang che bớt. Mức chói của cả hệ đèn trong phòng được đánh giá bằng chỉ số UGR; con số càng thấp, càng ít chói khó chịu.
Chói là lỗi chiếu sáng gặp nhiều trong nhà ở mà ít ai gọi đúng tên: nằm trên sofa thấy chói mắt, ngước lên trần thấy chấm sáng nhức, xem TV thấy vệt đèn phản chiếu trên màn hình. Đèn âm trần đã khoét lỗ thì thay mẫu khác rất phiền, nên tiêu chí chống chói cần được đặt ra ngay khi chọn đèn. Nếu bạn đang chọn spotlight cho phòng khách hay phòng ngủ, có thể xem các mẫu đèn spotlight âm trần 3 màu để hình dung kiểu đèn có chóa sâu.
Chói mắt là gì? Hai loại chói cần phân biệt
Từ vựng chiếu sáng quốc tế của CIE chia chói thành hai loại. Chói khó chịu (discomfort glare) là chói gây khó chịu nhưng không nhất thiết làm giảm khả năng nhìn: bạn vẫn đọc được chữ, chỉ thấy gắt và muốn quay mặt đi. Chói mất năng lực nhìn (disability glare) thì ngược lại: làm giảm khả năng nhìn thấy vật mà không nhất thiết gây cảm giác khó chịu, giống như bị đèn pha xe ngược chiều chiếu vào mắt khiến không thấy rõ đường.
Trong nhà ở, loại hay gặp là chói khó chịu, sinh ra từ những đèn sáng chói nằm trong tầm nhìn hoặc từ cửa sổ. TCVN 7114-1:2008 về chiếu sáng nơi làm việc trong nhà cũng ghi nhận điều này và nêu rằng nếu hạn chế được chói khó chịu thì chói mất năng lực nhìn thường không còn là vấn đề. Ngoài ra còn một dạng nữa là chói phản xạ: ánh sáng dội lại từ bề mặt bóng như màn hình TV, mặt bàn đá, kính khung tranh.
Bởi vậy, chọn đèn chống chói không chỉ là chọn một mẫu đèn, mà là kết hợp ba thứ: đèn che được nguồn sáng, vị trí đèn hợp lý so với chỗ ngồi và nằm, và bề mặt trong phòng không dội ánh sáng vào mắt.
UGR là gì? Đọc con số thế nào cho đúng
UGR (Unified Glare Rating, trong TCVN 7114-1:2008 gọi là hệ số chói lóa đồng nhất) là chỉ tiêu của CIE để đánh giá chói khó chịu. Nó được tính từ độ chói của phần phát sáng của mỗi đèn nhìn từ mắt người quan sát, độ chói của nền xung quanh, kích thước biểu kiến của đèn và vị trí đèn so với hướng nhìn. Thang giá trị gồm các bậc 13 – 16 – 19 – 22 – 25 – 28; mỗi bậc là một thay đổi đáng kể về cảm nhận chói, và 13 là ngưỡng mà chói khó chịu bắt đầu cảm nhận được. Khi so hai đèn chống chói, chênh nhau một bậc (ví dụ 19 và 22) là khác biệt người dùng thấy được.
Có hai điều nên biết để khỏi hiểu nhầm. Thứ nhất, UGR là chỉ số của cả hệ chiếu sáng trong một phòng, nhìn từ một vị trí xác định, chứ không phải thuộc tính cố định của một chiếc đèn. Con số “UGR<19” trong catalogue thường được tính theo phương pháp bảng cho phòng chuẩn; lắp vào phòng của bạn với trần, tường và vị trí ngồi khác thì kết quả có thể khác. Thứ hai, TCVN 7114-1 là tiêu chuẩn cho nơi làm việc, không áp bắt buộc cho nhà ở; nhưng các mức trong đó là mốc tham chiếu hữu ích.
| Khu vực (theo TCVN 7114-1:2008) | Độ rọi duy trì (lux) | Giới hạn UGR (UGRL) | Liên hệ với nhà ở |
|---|---|---|---|
| Khu vực lưu thông, hành lang | 100 | 28 | Hành lang, sảnh: chói ít quan trọng vì người đi qua nhanh |
| Cầu thang | 150 | 25 | Đi xuống cầu thang dễ nhìn thẳng vào đèn, nên chú ý hơn |
| Nhà bếp (nhà hàng, khách sạn) | 500 | 22 | Tham khảo cho khu bàn bếp |
| Đọc, viết, đánh máy (văn phòng) | 500 | 19 | Tham khảo cho góc làm việc, bàn học tại nhà |
| Phòng đồ họa, thiết kế | 750 | 16 | Việc nhìn chi tiết cần chói rất thấp |
Nhìn bảng sẽ thấy quy luật: việc càng cần nhìn lâu, nhìn kỹ thì giới hạn chói càng chặt. Phòng khách hay phòng ngủ không có trong tiêu chuẩn này, nhưng đây lại là nơi người ta ngả lưng nhìn lên trần nhiều hơn cả văn phòng, nên đèn chống chói ở đây đáng đầu tư.
Cách đèn chống chói hoạt động: chóa sâu, lắp lùi, lưới tổ ong
Nguyên tắc chung của mọi đèn chống chói là che nguồn sáng khỏi tầm nhìn. TCVN 7114-1 dùng khái niệm góc che chắn: góc đo từ phương ngang xuống tới hướng mà nguồn sáng bắt đầu bị che khuất. Nguồn sáng càng chói thì góc che chắn tối thiểu càng lớn: từ 10° với độ chói 1–20 kcd/m², 15° với 20–50 kcd/m², 20° với 50–500 kcd/m² và 30° khi từ 500 kcd/m² trở lên. Chip LED nhỏ và rất sáng, nên đây chính là lý do đèn LED tốt luôn giấu chip sâu bên trong.
- Chóa sâu chống chói. Chip LED nằm lùi sâu trong một chóa phản quang hình phễu. Khi nhìn chếch từ xa, bạn chỉ thấy lòng chóa tối chứ không thấy chấm sáng. Chóa càng sâu, góc che chắn càng lớn.
- Lắp lùi (recessed trim). Cả thân đèn lùi lên so với mặt trần, mặt đèn không nhô xuống. Hiệu quả tương tự chóa sâu, đồng thời trần trông gọn hơn.
- Lưới tổ ong (honeycomb). Một tấm lưới ô nhỏ đặt trước nguồn sáng, cắt các tia đi xiên. Ánh sáng thẳng xuống gần như không đổi, còn ánh sáng đi ngang vào mắt giảm hẳn. Có điều lưới cũng làm mất một phần quang thông.
- Tấm tán quang, mặt mờ. Làm diện phát sáng lớn hơn, giảm độ chói trên mỗi đơn vị diện tích. Hợp với downlight chiếu chung; với spotlight cần vệt sáng gọn thì ít dùng hơn.
Khi đọc thông số một chiếc đèn âm trần chống chói, hãy nhìn tên gọi kiểu chóa (deep recessed, low glare), góc che chắn nếu nhà sản xuất có ghi, và tốt hơn cả là nhìn tận mắt đèn đang sáng từ khoảng cách 2–3 m. Nếu đèn có chấm sáng nhức khi nhìn chếch 45°, đèn đó sẽ chói khi bạn ngồi sofa.
Đặt đèn ở đâu để không chói mắt
Một chiếc đèn chống chói đặt sai chỗ vẫn chói. Đây là chỗ người thiết kế chiếu sáng cần nghĩ theo tư thế người dùng, không chỉ theo mặt bằng trần.
Phòng khách. Người ngồi sofa thường tựa lưng, mắt hướng lên chếch về phía TV. Tránh đặt spotlight ngay trên đầu sofa chiếu thẳng xuống mặt, cũng tránh đèn nằm giữa sofa và TV ở vị trí mà ngước lên là thấy. Đèn nhấn nên chiếu vào tường hoặc vật, người chỉ nhìn thấy vệt sáng trên tường chứ không nhìn thấy đèn. Với màn hình TV, đèn đặt phía trước màn ở góc nhìn của người ngồi dễ tạo vệt phản chiếu; TCVN 7114-1 gợi ý các cách giảm chói phản xạ như bố trí đèn hợp lý, dùng bề mặt ít bóng và hạn chế độ chói của đèn.
Phòng ngủ. Người nằm trên giường nhìn thẳng lên trần, nên không đặt đèn âm trần ngay trên gối hay giữa giường. Đèn chung, kể cả đèn chống chói, nên lệch về phía chân giường hoặc lối đi; ánh sáng đọc sách dùng đèn đầu giường có chao; đèn hắt trần tạo ánh sáng gián tiếp dịu hơn hẳn.
Bàn ăn, bếp. Mặt bàn đá bóng dễ dội ánh sáng lên mắt người ngồi đối diện. Đèn nên ở thẳng trên bàn, góc chiếu vừa đủ để vệt sáng nằm gọn trên mặt bàn; chọn góc thế nào bạn có thể xem bài góc chiếu đèn spotlight.
Cầu thang. Khi đi xuống, mắt nhìn về phía trước và xuống dưới, nên đèn ở trần đầu cầu thang hay đèn tường ngang tầm mắt dễ chói. Đèn chân tường chiếu xuống mặt bậc thường dễ chịu hơn.
Những yếu tố khác làm đèn chói hơn
Ngay cả khi đã dùng đèn chống chói, độ sáng quá cao so với nhu cầu vẫn là nguyên nhân phổ biến khiến phòng chói. Phòng ngủ chỉ cần mức tối thiểu 100 lux theo QCVN 12:2014/BXD mà lắp đèn như văn phòng thì chói là chuyện dễ hiểu; tham khảo bài độ rọi tiêu chuẩn các phòng để chọn đúng mức. Một bộ dimmer giúp giảm sáng buổi tối, cũng là giảm chói.
Tương phản cũng quan trọng: cùng một đèn, đặt trên trần sơn tối hoặc trong phòng tối sẽ chói hơn đặt trên trần trắng trong phòng có ánh sáng nền. Nói cách khác, một lớp ánh sáng gián tiếp như LED hắt trần làm nền sáng lên và khiến đèn chiếu điểm dễ chịu hơn. Màu ánh sáng nên chọn theo từng phòng và giờ dùng; bài nhiệt độ màu là gì có bảng chọn K theo phòng.
Câu hỏi thường gặp
Đèn chống chói có tối hơn đèn thường không?
Chóa sâu và lưới tổ ong cắt bớt một phần ánh sáng đi xiên, nên cùng công suất có thể mất một phần quang thông. Bù lại, ánh sáng rơi đúng chỗ cần và mắt dễ chịu hơn. Khi tính số đèn, dùng quang thông thực của đèn (lumen ghi trên thông số) thay vì công suất.
UGR là gì và bao nhiêu là đủ cho nhà ở?
UGR là chỉ số chói khó chịu của cả hệ đèn, thang 13–28, càng thấp càng ít chói. Nhà ở không có quy định UGR bắt buộc; có thể lấy mức 19 mà TCVN 7114-1 đặt cho đọc, viết làm mốc tham khảo cho góc làm việc tại nhà, còn phòng khách, phòng ngủ ưu tiên đèn có chóa sâu và vị trí đặt đúng.
Làm sao biết đèn âm trần chống chói khi mua?
Xem chip LED nằm lùi sâu hay sát mặt đèn, có chóa phễu, lưới tổ ong hay tấm tán quang không, và bật thử nhìn chếch khoảng 45° từ 2–3 m. Nếu chỉ thấy lòng chóa sáng dịu mà không thấy chấm sáng nhức, đó là dấu hiệu tốt.
Đèn không chói mắt có cần đắt tiền không?
Chi phí một chiếc đèn không chói mắt phụ thuộc vào kiểu chóa, chất lượng thấu kính và tấm lưới, nhưng phần lớn hiệu quả chống chói đến từ vị trí đặt đèn và mức sáng hợp lý, những thứ chỉ cần tính kỹ trên bản vẽ.
Tóm lại, đèn chống chói là sự kết hợp của chóa che nguồn sáng, vị trí đèn theo tư thế người dùng và mức sáng vừa phải. Spotlight âm trần của Virical có ba màu ánh sáng trắng, trung tính, vàng cùng driver dimmer sẵn; xem các mẫu tại trang đèn spotlight âm trần 3 màu, hoặc nếu cần đèn nền đổi màu cho cả phòng, tham khảo đèn âm trần đổi màu 3 chế độ.
