Độ rọi tiêu chuẩn các phòng trong nhà: phòng khách, ngủ, bếp, WC
Độ rọi tiêu chuẩn cho nhà ở tại Việt Nam được QCVN 12:2014/BXD quy định ở mức tối thiểu: phòng khách 200 lux, phòng ngủ 100 lux, bếp 200 lux, hành lang và nhà vệ sinh 75 lux, đo trên mặt phẳng ngang cao 0,8 m. Đây là mức sàn; chỗ đọc sách, thái rau nên sáng hơn.
Biết con số này trước khi làm trần giúp tránh hai kiểu làm lại tốn kém. Thiếu sáng thì phải khoét thêm lỗ đèn, đi thêm dây khi trần đã sơn; thừa sáng thì phòng chói, buổi tối khó chịu và dùng điện nhiều hơn mức cần. Ở cầu thang hay bếp, thiếu sáng còn là chuyện an toàn: dễ hụt bậc, dễ đứt tay khi thái. Đó là lý do thiết kế chiếu sáng bài bản luôn tính độ rọi trước khi chốt số lượng đèn.
Lux là gì, khác lumen thế nào?
Lumen (lm) là tổng lượng ánh sáng một chiếc đèn phát ra, còn gọi là quang thông; con số này in trên hộp đèn. Lux (lx) là lượng ánh sáng rơi xuống mỗi mét vuông bề mặt: 1 lux bằng 1 lumen trên 1 m². Nói cách khác, lumen nói về chiếc đèn, còn lux nói về chỗ bạn ngồi đọc, chỗ bạn thái rau.
Một ví dụ lý tưởng cho dễ hình dung: 1.000 lm dồn đều xuống 1 m² thì được 1.000 lux; cũng 1.000 lm ấy trải đều trên 10 m² thì chỉ còn khoảng 100 lux. Thực tế còn thấp hơn, vì một phần ánh sáng rơi lên tường, trần và bị hấp thụ; tường sơn tối màu “nuốt” sáng nhiều hơn tường trắng. Bởi vậy chỉ nhìn số lumen trên hộp đèn thì chưa biết phòng có đạt độ rọi tiêu chuẩn hay không.
Độ rọi cũng giảm rất nhanh theo khoảng cách. Với một nguồn sáng nhỏ, đưa bề mặt ra xa gấp đôi thì độ rọi chỉ còn khoảng một phần tư. Đây là lý do ngay dưới đèn thì sáng còn góc phòng thì tối, và vì sao quy chuẩn nói về độ rọi đo trên một mặt phẳng ở độ cao xác định chứ không phải “đèn bao nhiêu oát”.
Độ rọi tiêu chuẩn nhà ở theo QCVN 12:2014/BXD
QCVN 12:2014/BXD “Hệ thống điện của nhà ở và nhà công cộng” do Bộ Xây dựng ban hành kèm Thông tư 20/2014/TT-BXD và vẫn còn hiệu lực. Phụ lục C, Bảng C.2 của quy chuẩn ghi độ rọi tối thiểu cho từng phòng của nhà ở, đo trên mặt phẳng ngang cao 0,8 m (xem toàn văn QCVN 12:2014/BXD). Bảng dưới gộp các con số đó cùng vài mốc tham chiếu từ văn bản khác cho những chỗ cần làm việc kỹ.
| Khu vực | Mức tối thiểu theo QCVN 12:2014/BXD | Mốc tham chiếu khi cần nhìn kỹ | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Phòng khách | 200 lux | Đèn đọc riêng cạnh sofa | Đèn chung đạt mức này khi bật đủ; buổi tối có thể giảm bằng dimmer |
| Phòng ngủ | 100 lux | Đèn đọc đầu giường riêng | Không cần đèn trần quá sáng |
| Bếp | 200 lux | 500 lux: mức TCVN 7114-1:2008 ghi cho nhà bếp nhà hàng, khách sạn | Thêm đèn dưới tủ bếp trên cho mặt bàn |
| Hành lang, buồng tắm, vệ sinh, kho | 75 lux | Trên chậu rửa mặt: ít nhất 75 lux trên mặt phẳng đứng | Gương cần đèn chiếu vào mặt người |
| Góc học tập của trẻ | Không có mục riêng | 300 lux: mức tối thiểu cho lớp học theo QCVN 22:2016/BYT | Đèn bàn học cộng với đèn chung |
| Bàn làm việc tại nhà | Không có mục riêng | 500 lux: TCVN 7114-1:2008 khuyến nghị cho đọc, viết ở văn phòng | TCVN là tiêu chuẩn tự nguyện |
Có ba điểm cần đọc đúng. Thứ nhất, đây là mức tối thiểu, chữ trong quy chuẩn là “nhỏ nhất cho phép”; đừng hiểu thành “chuẩn là 200 lux, sáng hơn là sai”. Thứ hai, mặt phẳng 0,8 m xấp xỉ chiều cao mặt bàn, nên đo trên sàn hay sát trần đều cho con số khác. Thứ ba, đèn LED giảm sáng dần theo thời gian và bám bụi, nên người thiết kế thường tính dư một chút để sau vài năm phòng vẫn đạt mức tối thiểu.
Độ rọi tiêu chuẩn phòng khách, phòng ngủ, bếp và WC trong thực tế
Độ rọi tiêu chuẩn phòng khách là 200 lux, nhưng phòng khách gánh nhiều hoạt động cần tách bạch: tiếp khách cần sáng rõ, xem phim cần tối và dịu, đọc báo cần sáng tại chỗ. Cách làm hợp lý là chia lớp: đèn chung đủ đạt mức tối thiểu, đèn nhấn rọi tường hoặc tranh, đèn hắt tạo nền, và một đèn đọc cạnh sofa. Mỗi lớp một công tắc hoặc một kịch bản, khi đó 200 lux là “trần” bạn có thể bật tới, không phải mức phải chịu suốt buổi tối.
Độ rọi tiêu chuẩn phòng ngủ chỉ 100 lux, thấp vì phòng ngủ không phải nơi làm việc. Lỗi hay gặp là lắp nhiều đèn âm trần ngay trên giường, nằm xuống là nhìn thẳng vào đèn. Đèn chung nên dịch về phía lối đi và tủ áo; đọc sách thì dùng đèn đầu giường chiếu xuống trang sách. Buổi tối nên dùng ánh ấm và mức sáng thấp; cách chọn màu ánh sáng xem bài nhiệt độ màu là gì, còn lý do khoa học của ánh sáng dịu buổi tối có trong bài Human Centric Lighting là gì.
Bếp cần 200 lux cho chiếu sáng chung, nhưng chỗ quan trọng là mặt bàn bếp. Khi đứng thái rau, chính đầu và vai người nấu che đèn trần phía sau, nên mặt bàn tối hơn số đo giữa phòng. Đèn LED dưới tủ bếp trên giải quyết đúng chỗ đó. Với nhà vệ sinh, 75 lux cho chiếu sáng chung là đủ, nhưng quy chuẩn có thêm chú thích riêng: trên chậu rửa mặt phải đạt ít nhất 75 lux trên mặt phẳng đứng, tức là ánh sáng chiếu vào mặt người soi gương chứ không chỉ chiếu xuống sàn.
Hành lang, kho và lối đi dùng chung độ rọi tiêu chuẩn 75 lux. Cầu thang trong nhà ở không có dòng riêng trong Bảng C.2; nếu cần mốc tham khảo, bảng dành cho nhà công cộng của cùng quy chuẩn ghi sàn cầu thang chính 150 lux. Với cầu thang, độ đều quan trọng không kém: mặt bậc sáng, cạnh bậc rõ, và không có đèn chiếu thẳng vào mắt khi đi xuống.
Góc học của con: 300 lux, không phải 100 lux
Trên mạng vẫn lan truyền con số “phòng học chỉ cần 100 lux”. Con số này lấy từ Quyết định 1221/2000/QĐ-BYT, văn bản đã hết hiệu lực từ 30/6/2016 và được thay bằng Thông tư liên tịch 13/2016/TTLT-BYT-BGDĐT. Mức hiện hành là 300 lux: QCVN 22:2016/BYT đặt độ rọi duy trì tối thiểu cho lớp học là 300 lux và bảng viết 500 lux (Thông tư 22/2016/TT-BYT trên Công báo).
TCVN 8794:2011 về thiết kế trường trung học cũng ghi phòng học 300 lux đo trên mặt bàn học, và quy định hướng chiếu sáng chính cho phòng học đến từ phía tay trái học sinh (toàn văn TCVN 8794:2011). Góc học tập ở nhà không bị các văn bản này bắt buộc, nhưng đó là mốc tham chiếu hợp lý: đèn chung của phòng cộng với một đèn bàn đặt bên trái (với trẻ thuận tay phải) để bóng tay không đổ lên trang vở.
Cách đo độ rọi tại nhà: app điện thoại hay lux kế?
Muốn biết phòng có đạt độ rọi tiêu chuẩn không, lux kế cầm tay là dụng cụ đúng để đo. App trên điện thoại dùng cảm biến ánh sáng ở mặt trước máy, vốn được làm để chỉnh độ sáng màn hình chứ không phải để đo; mỗi đời máy một khác, sai lệch có thể lớn. Bởi vậy app chỉ nên dùng để so sánh tương đối, ví dụ chỗ này sáng hơn chỗ kia, trước và sau khi thay đèn, chứ đừng dùng để kết luận phòng đã đạt độ rọi tiêu chuẩn hay chưa.
- Đo vào buổi tối hoặc kéo kín rèm để loại ánh sáng ban ngày.
- Bật đủ đèn của phòng và chờ vài phút cho đèn ổn định.
- Đặt cảm biến nằm ngang ở độ cao khoảng 0,8 m, ngửa lên trần.
- Đứng lùi ra để thân người không che cảm biến.
- Đo nhiều điểm: giữa phòng, các góc, chỗ ngồi thường dùng, rồi lấy trung bình và ghi lại điểm tối.
Nếu nhà đang xây, không cần chờ lắp xong mới đo. Một bản thiết kế chiếu sáng nhà ở có mô phỏng sẽ cho bản đồ độ rọi của từng phòng ngay trên bản vẽ, để sửa vị trí và số lượng đèn trước khi khoét trần.
Câu hỏi thường gặp
Độ rọi tiêu chuẩn nhà ở có bắt buộc không?
QCVN là quy chuẩn kỹ thuật quốc gia, khác với TCVN là tiêu chuẩn tự nguyện. Phạm vi của QCVN 12:2014/BXD là hệ thống điện của nhà ở và nhà công cộng; với nhà riêng, hãy coi các con số trong Bảng C.2 là mức sàn khi thiết kế, rồi tăng thêm ở chỗ cần nhìn kỹ.
Phòng ngủ cần bao nhiêu lux?
Tối thiểu 100 lux cho chiếu sáng chung theo QCVN 12:2014/BXD. Đọc sách trên giường nên có đèn đầu giường riêng; buổi tối trước khi ngủ nên giảm sáng và dùng ánh ấm.
Lắp sáng hơn nhiều so với mức tối thiểu có sao không?
Không vi phạm gì, nhưng phòng quá sáng dễ chói, thiếu chiều sâu và buổi tối khó thư giãn. Cách linh hoạt là thiết kế đủ sáng cho lúc cần, kèm dimmer hoặc chia nhóm đèn để giảm khi không cần.
Con số 100 lux cho phòng học còn đúng không?
Không. Đó là quy định từ năm 2000 đã hết hiệu lực năm 2016. Mức tối thiểu hiện hành cho lớp học là 300 lux theo QCVN 22:2016/BYT.
Độ rọi tiêu chuẩn chỉ là điểm xuất phát; một ngôi nhà dễ chịu còn cần ánh sáng đều, không chói và đổi được theo giờ. Khi thiết kế, Virical mô phỏng DIALux để có bản đồ độ rọi từng phòng và đối chiếu QCVN 12:2014/BXD trước khi chốt số đèn; xem thêm về dịch vụ thiết kế chiếu sáng.
