Chỉ số hoàn màu (CRI) là gì, bao nhiêu là tốt cho nhà ở?
Chỉ số hoàn màu (CRI, ký hiệu Ra) cho biết màu đồ vật dưới đèn gần với màu thật đến đâu, thang 0–100. Với nhà ở, Ra từ 80 trở lên là mức phổ thông; ở bếp, gương trang điểm, tranh và kệ trưng bày, nên chọn Ra 90 trở lên theo kinh nghiệm thực hành.
Đây là thông số dễ bị bỏ qua vì hộp đèn thường chỉ in to số oát và nhiệt độ màu. Hậu quả chỉ lộ ra sau khi lắp: miếng thịt trông tái, rau trông xỉn, da mặt trong gương nhợt nhạt, bức tường đá hay sàn gỗ mất hẳn vân màu đã chọn rất kỹ. Với những chỗ cần nhấn màu như tường trang trí, đèn spotlight âm trần 3 màu là loại hay được dùng, và thông số này là một trong những dòng đầu tiên nên đọc trên tài liệu đèn.
Chỉ số hoàn màu là gì?
Hãy hình dung cùng một quả cà chua đặt dưới ba nguồn sáng: nắng trưa, bóng đèn sợi đốt và một bóng LED rẻ tiền. Dưới hai nguồn đầu, quả cà chua đỏ tươi; dưới bóng LED kém, nó có thể ngả nâu, xỉn. Chỉ số hoàn màu đo đúng sự khác biệt đó: nguồn sáng làm lộ màu thật của vật tốt hay kém.
Cách đo theo phương pháp của Ủy ban Chiếu sáng Quốc tế (CIE) như sau. Người ta chiếu nguồn sáng cần đo lên một bộ mẫu màu chuẩn, rồi so với màu của chính các mẫu ấy dưới một nguồn sáng tham chiếu có cùng nhiệt độ màu. Nguồn tham chiếu là bức xạ vật đen (giống bóng sợi đốt) nếu dưới 5000K, và ánh sáng ban ngày chuẩn nếu từ 5000K trở lên. Màu càng ít lệch, điểm càng gần 100. Bởi vậy bóng sợi đốt có Ra gần như tối đa, còn LED phụ thuộc vào chất lượng chip và lớp phosphor.
Ra, R1–R8 và R9: đọc thông số CRI đèn LED
Con số Ra in trên hộp đèn là trung bình của 8 mẫu màu thử, ký hiệu R1 đến R8. Đây đều là những màu nhạt, độ bão hòa vừa phải, như hồng đất, vàng xám, xanh lá nhạt, tím nhạt. Ngoài 8 mẫu này còn có các mẫu bổ sung R9 đến R14, không được tính vào Ra.
Trong các mẫu bổ sung, R9 là màu đỏ bão hòa và là con số đáng xem. Đèn LED trắng thông dụng thường yếu ở vùng đỏ, nên có đèn đạt Ra 80 mà R9 rất thấp, thậm chí âm. Kết quả là màu da, thịt, gỗ gụ, hoa đỏ trông thiếu sức sống dù Ra chung nghe vẫn ổn. Nói cách khác, Ra cho biết mức trung bình, còn R9 cho biết đèn có “nuốt” màu đỏ hay không. Một số hãng in kèm R9 trên tài liệu kỹ thuật; khi đã có, R9 dương và càng cao càng tốt.
Gần đây còn có phương pháp mới hơn là IES TM-30, dùng 99 mẫu màu và hai chỉ số Rf (độ trung thực) và Rg (độ bão hòa). Phương pháp này chi tiết hơn nhưng chưa phổ biến trên nhãn đèn bán lẻ ở Việt Nam, nên với chủ nhà, Ra cùng R9 vẫn là cặp thông số thực tế.
Một mẹo đọc nhãn: nhiều đèn ghi mã ba chữ số như 830, 840, 930. Chữ số đầu là nhóm CRI (8 là Ra 80–89, 9 là Ra 90 trở lên), hai chữ số sau là nhiệt độ màu chia 100 (30 là 3000K, 40 là 4000K). Vậy “930” nghĩa là Ra từ 90, ánh ấm 3000K.
Chỉ số hoàn màu khác nhiệt độ màu thế nào?
Hai thông số này hay bị nhầm vì đều nói về “màu”, nhưng chúng đo hai việc khác nhau. Nhiệt độ màu (K) cho biết bản thân ánh sáng ngả vàng hay trắng xanh; CRI cho biết dưới ánh sáng đó, đồ vật hiện đúng màu của nó tới đâu. Một đèn 3000K có thể có Ra 80 hoặc Ra 95; một đèn 6500K cũng vậy. Đổi từ ánh vàng sang ánh trắng không làm tăng CRI. Nếu một phòng cần cả ánh trung tính ban ngày lẫn ánh ấm buổi tối, đèn âm trần đổi màu 3 chế độ giải quyết phần nhiệt độ màu; độ hoàn màu thì vẫn phải xem riêng.
Bởi vậy khi chọn đèn, nên quyết định theo hai bước tách bạch: chọn nhiệt độ màu theo không khí của phòng (xem bài nhiệt độ màu là gì), rồi chọn Ra theo việc bạn cần nhìn rõ màu đến đâu. Cũng như vậy, độ sáng là chuyện thứ ba: đủ lux nhưng hoàn màu kém thì phòng vẫn sáng mà màu vẫn sai; mức sáng từng phòng có trong bài độ rọi tiêu chuẩn các phòng.
Chỉ số hoàn màu bao nhiêu là tốt cho từng khu vực?
Tiêu chuẩn TCVN 7114-1:2008 về chiếu sáng nơi làm việc có hẳn một cột Ra tối thiểu cho từng loại không gian: khu lưu thông và hành lang Ra 40; văn phòng, phòng đọc, lớp học và nhà bếp nhà hàng Ra 80 (toàn văn TCVN 7114-1:2008). Tiêu chuẩn này viết cho nơi làm việc, không phải nhà ở, và là tiêu chuẩn tự nguyện, nhưng là mốc tham chiếu hợp lý. Mức Ra 90 cho bếp, gương, tranh trong bảng dưới là kinh nghiệm thực hành, không phải quy định.
| Khu vực | Ra gợi ý | Căn cứ / lý do |
|---|---|---|
| Hành lang, kho, cầu thang | Ra 80 | TCVN 7114-1 chỉ yêu cầu Ra 40 cho khu lưu thông nơi làm việc; đèn nhà ở Ra 80 đã phổ biến |
| Phòng khách, phòng ngủ | Ra 80 trở lên | Đủ cho sinh hoạt; nâng lên Ra 90 nếu có tranh, đồ gỗ, vải màu đậm |
| Bàn học, bàn làm việc | Ra 80 trở lên | TCVN 7114-1 ghi Ra 80 cho đọc, viết, lớp học |
| Bếp, bàn ăn | Ra 90 (kinh nghiệm) | Nhìn đúng màu thực phẩm; TCVN 7114-1 ghi tối thiểu Ra 80 cho bếp nhà hàng |
| Gương, bàn trang điểm | Ra 90 (kinh nghiệm) | Màu da và màu son, phấn hiện đúng |
| Tranh, kệ trưng bày, tường đá, tường gỗ | Ra 90 (kinh nghiệm), xem thêm R9 | Giữ đúng màu vật liệu đã chọn |
| Showroom, cửa hàng thời trang | Ra 90 (kinh nghiệm) | Khách nhìn màu sản phẩm để quyết định mua |
Nhìn bảng sẽ thấy không cần mọi đèn trong nhà đều Ra 90. Cách hợp lý là dồn đèn hoàn màu cao vào những chỗ nhìn màu quan trọng, còn lối đi, kho, hành lang dùng Ra 80 là đủ.
Cách chọn đèn theo chỉ số hoàn màu: 4 việc nên làm
- Đọc tài liệu kỹ thuật, không chỉ đọc hộp. Tìm dòng “CRI”, “Ra” hoặc mã ba chữ số; nếu dùng cho bếp, gương, tranh thì hỏi thêm R9.
- Thử bằng mắt cạnh ánh sáng ban ngày. Đặt một quả cà chua, mu bàn tay hoặc mẫu gỗ dưới đèn, rồi mang ra cạnh cửa sổ ban ngày để so. Đèn hoàn màu kém sẽ làm đỏ ngả nâu, da ngả xám.
- So hai đèn cạnh nhau. Hai đèn cùng nhiệt độ màu, khác Ra, chiếu lên cùng một tấm vải màu sẽ thấy rõ khác biệt hơn là nhìn từng chiếc.
- Chấp nhận đánh đổi nhỏ. Đèn hoàn màu cao thường có quang hiệu (lumen trên mỗi oát) thấp hơn đôi chút so với đèn cùng loại Ra 80, nên cùng độ sáng có thể cần công suất nhỉnh hơn.
Với khu vực rọi điểm như tường đá, tranh, kệ rượu, đèn rọi có góc chiếu hẹp kết hợp CRI cao sẽ làm vật liệu “lên màu” rõ rệt. Còn nếu cần chỉnh mức sáng theo giờ, nhớ chọn đèn có driver hỗ trợ dimmer, phần này được giải thích trong bài dimmer là gì.
Câu hỏi thường gặp
CRI là gì?
CRI (Colour Rendering Index) là tên tiếng Anh của chỉ số hoàn màu, thường ghi là Ra trên nhãn đèn. Thang từ 0 đến 100, càng cao thì màu đồ vật dưới đèn càng gần màu thật.
Chỉ số hoàn màu bao nhiêu là tốt cho nhà ở?
Ra từ 80 cho chiếu sáng chung là mức phổ thông. Ở bếp, bàn ăn, gương, tranh và tường trang trí, Ra 90 trở lên là lựa chọn theo kinh nghiệm thực hành để màu hiện đúng hơn.
Đèn CRI 90 có đáng chọn không?
Đáng ở những chỗ cần nhìn màu: bếp, gương, tranh, kệ trưng bày. Ở hành lang, kho hay nhà vệ sinh phụ, Ra 80 đã đủ, nên không cần chọn CRI 90 cho toàn bộ ngôi nhà.
Đèn ánh vàng có CRI thấp hơn đèn ánh trắng không?
Không hẳn. Nhiệt độ màu và CRI là hai thông số độc lập; đèn 2700K hay 6500K đều có loại Ra 80 và loại Ra 90 trở lên.
Chỉ số hoàn màu quyết định căn phòng trông “thật” đến đâu dưới ánh đèn, đặc biệt ở bếp, gương và những bức tường nhấn. Spotlight âm trần của Virical có 3 màu trắng, trung tính, vàng, có sẵn driver dimmer và đáp ứng các tiêu chuẩn hiện hành; khi chọn cho từng vị trí, nên xem thông số hoàn màu trên tài liệu của mẫu đèn, tham khảo đèn spotlight âm trần 3 màu.
