Đèn âm đất, đèn trụ thấp và đèn bậc cho lối đi sân vườn
Đèn lối đi sân vườn có ba loại: đèn trụ thấp, đèn âm đất chìm dưới mặt đất chiếu lên, và đèn LED âm bậc cho bậc tam cấp. Theo kinh nghiệm thi công, đèn trụ thấp cao khoảng 30–80 cm, cách nhau khoảng 2–3 m, chiếu xuống mặt lối đi; bậc tam cấp nên có đèn cho từng bậc.
Chuyện này đáng tính sớm vì sân vườn lát đá hay đổ bê tông xong mới nghĩ tới đèn thì phải cắt nền để đi dây, vừa tốn công vừa để lại vết vá. Đèn đặt sai còn gây hai cái khó chịu ngược nhau: chỗ thì chói vào mắt người đi, chỗ thì để lại khoảng tối ngay ở bậc thềm, nơi rất dễ vấp. Bởi vậy lối đi nên được vẽ cùng lúc với cây, khu ngồi và mặt tiền trong thiết kế chiếu sáng sân vườn, ngoại thất.
Ba loại đèn lối đi sân vườn và cách chọn
Mỗi loại đèn lối đi sân vườn tạo ra một kiểu sáng khác nhau, nên chọn theo việc cần làm chứ không theo kiểu dáng. Đèn trụ thấp rải ánh sáng xuống mặt đường đi; đèn âm đất nằm phẳng với nền, ban ngày gần như vô hình; đèn âm bậc chiếu thẳng lên mặt bậc thềm. Bảng dưới đây tóm tắt chỗ hợp và điểm cần để ý của từng loại. Các con số chiều cao, khoảng cách là kinh nghiệm thực hành để tham khảo, không phải tiêu chuẩn; mẫu đèn cụ thể có thể cần đặt dày hoặc thưa hơn.
| Loại đèn | Vị trí, kích thước tham khảo | Kiểu ánh sáng | Hợp với | Điểm cần để ý |
|---|---|---|---|---|
| Đèn trụ thấp sân vườn | Cao khoảng 30–80 cm, cách nhau khoảng 2–3 m, cách mép lối đi khoảng 20–30 cm | Chiếu xuống, vệt sáng tròn trên mặt đường | Lối đi dài, lối dẫn từ cổng vào nhà | Chọn loại có chụp che bóng LED để không chói |
| Đèn âm đất | Chôn phẳng mặt nền, đặt ở mép lối hoặc gốc cây | Chiếu lên trên | Rọi cây, hắt tường, đánh dấu mép lối | Dễ chói ngược vào mắt; mặt kính có thể nóng |
| Đèn LED âm bậc | Âm tường cạnh bậc hoặc âm thành đứng của bậc | Chiếu xuống mặt bậc | Bậc tam cấp, bậc sân, cầu thang ngoài trời | Phải chừa hộp âm trước khi xây, ốp đá |
Đèn trụ thấp sân vườn: cao bao nhiêu, cách nhau bao xa?
Đèn trụ thấp là lựa chọn quen thuộc cho đèn lối đi sân vườn vì dễ lắp, dễ thay và ánh sáng rơi đúng chỗ chân bước. Chiều cao khoảng 30–80 cm là mức hay gặp: thấp hơn thì vệt sáng nhỏ, phải đặt dày; cao hơn thì bóng đèn tiến gần tầm mắt và bắt đầu gây chói. Có điều, chiều cao chỉ là một nửa câu chuyện, nửa còn lại là chụp đèn. Loại có chụp che kín bóng LED, chỉ để ánh sáng thoát xuống dưới, cho cảm giác dịu hơn hẳn loại bóng tròn sáng đều bốn phía.
Khoảng cách khoảng 2–3 m giữa hai đèn là con số kinh nghiệm để các vệt sáng gần chạm nhau. Nói cách khác, đi trên lối không cần sáng đều như ban ngày; chỉ cần mỗi bước chân đều thấy rõ mép đường và chỗ đổi hướng. Với lối đi rộng, đặt đèn so le hai bên sẽ tự nhiên hơn xếp thẳng hàng đối xứng, vốn dễ biến lối đi thành một “đường băng” cứng nhắc. Lối hẹp dưới khoảng 1 m thường chỉ cần một bên, ưu tiên phía có bồn cây hoặc mép dốc.
Đèn âm đất: đẹp nhưng dễ chói ngược và nóng mặt kính
Đèn âm đất là đèn lắp chìm dưới mặt đất: thân đèn nằm trong hộp chôn sẵn, chỉ lộ mặt kính phẳng với nền và chiếu ánh sáng lên trên. Đèn âm đất được ưa vì ban ngày chỉ còn một mặt kính nhỏ nằm phẳng với nền. Đây cũng là chỗ hay sai: đèn chiếu từ dưới lên, nếu đặt giữa lối đi thì ánh sáng đi thẳng vào mắt người bước tới, gọi là chói ngược. Bởi vậy, thay vì làm đèn lối đi sân vườn chính, đèn âm đất hợp để rọi gốc cây, hắt lên tường hoặc đánh dấu mép lối, đặt ra ngoài phần đường đi. Nếu vẫn muốn dùng trên lối, nên chọn loại có lưới chống chói hoặc góc chiếu nghiêng ra xa người đi.
Điểm thứ hai là nhiệt mặt kính. Đèn công suất lớn bật lâu có thể làm mặt kính nóng, nên cẩn trọng ở chỗ trẻ em chơi hoặc quanh bể bơi, nơi người đi chân trần. Chọn công suất vừa đủ và xem thông số nhà sản xuất về nhiệt độ bề mặt là cách an toàn. Ngoài ra, đèn nằm dưới đất phải chịu nước đọng sau mưa: theo cách đặt mã IP của IEC 60529, chữ số thứ hai là 7 nghĩa là chịu ngâm nước tạm thời, là 8 nghĩa là chịu ngâm liên tục theo điều kiện nhà sản xuất công bố. Chi tiết từng mức có trong bài chỉ số IP đèn ngoài trời. Dưới đế đèn nên có lớp sỏi thoát nước, và chỗ có xe đi qua phải chọn loại ghi rõ chịu tải.
Đèn bậc tam cấp và đèn LED âm bậc
Với bậc tam cấp, mục tiêu không phải làm bậc thật sáng mà là để mắt đọc được độ chênh: mặt bậc sáng, mũi bậc rõ, thành đứng tối hơn một chút. Đèn bậc tam cấp thường được đặt theo hai cách. Cách thứ nhất là âm tường bên cạnh bậc, theo kinh nghiệm ở độ cao khoảng 20–40 cm trên mặt bậc, chiếu xiên xuống. Cách thứ hai là đèn LED âm bậc gắn vào thành đứng của chính bậc, chiếu xuống mặt bậc bên dưới. Một số nhà dùng LED dây đặt dưới mũi bậc trong máng nhôm có tấm tán quang, cho một đường sáng liền mạch.
Bậc tam cấp thường chỉ có vài bậc, nên mỗi bậc một đèn là hợp lý; cầu thang ngoài trời dài có thể cách một bậc. Dù cách nào, đèn phải chiếu xuống, không chiếu ra phía người đang đi xuống. Để thấy vì sao bậc thang luôn được coi trọng: trong nhà, TCVN 7114-1:2008 khuyến nghị cầu thang ở nơi làm việc đạt 150 lux, cao hơn mức 100 lux của hành lang. Đèn lối đi sân vườn nhà ở không cần theo con số đó, nhưng nguyên tắc “bậc cần rõ hơn lối phẳng” vẫn đúng. Phần cầu thang trong nhà có trong bài đèn cầu thang và đèn chân tường.
Màu ánh sáng và độ sáng cho lối đi ban đêm
Mắt ở ngoài trời ban đêm đã quen với bóng tối, nên vài điểm sáng dịu là đủ dẫn đường; đèn quá mạnh làm vùng xung quanh như tối hơn và khiến người đi khó nhìn. Về màu ánh sáng, Hiệp hội Y khoa Mỹ trong báo cáo năm 2016 về đèn LED chiếu sáng cộng đồng khuyến nghị đèn ngoài trời dùng nhiệt độ màu 3000K trở xuống và có chụp chống chói. Khuyến nghị này viết cho đèn đường và vẫn có tranh luận trong ngành chiếu sáng, nhưng với đèn lối đi sân vườn nhà ở, ánh vàng ấm khoảng 2700–3000K thường hợp với cây lá và gạch đá hơn. Ý nghĩa từng mức K có trong bài nhiệt độ màu là gì.
Cảm biến và hẹn giờ cho đèn lối đi sân vườn
Đèn sân vườn bật tay mỗi tối rất dễ bị quên, nên phần điều khiển đáng được tính ngay từ đầu. Cảm biến ánh sáng cho đèn tự bật lúc chạng vạng; hẹn giờ tắt bớt hoặc giảm sáng sau giờ đi ngủ; cảm biến chuyển động hợp với lối phụ hoặc bậc sau nhà, nơi chỉ thỉnh thoảng có người qua. Một cách phối hợp hay dùng là cho lớp đèn nền bật theo giờ, còn đèn bậc và cổng phụ bật theo chuyển động. Cách cài lịch bật tắt có trong bài hẹn giờ bật tắt đèn, còn khi đèn sân vườn được đưa vào hệ nhà thông minh trọn gói thì có thể gộp vào một kịch bản “về nhà” cùng đèn cổng và đèn hiên. Ở sân vườn tầng 2 nhà chị Phượng (Bắc Ninh), đèn lối đi và đèn rọi cây được làm cùng phần tự động hóa của cả nhà.
Đi dây trước khi lát nền: 4 việc cần chốt
Phần lớn rắc rối của đèn sân vườn, nhất là đèn âm đất, đến từ khâu đi dây chứ không phải từ cái đèn. Vì vậy, trước khi lát đá hay trồng cỏ, nên chốt bốn việc sau:
- Vị trí từng đèn trên bản vẽ sân, kể cả đèn bậc, đèn âm đất và đèn rọi cây, để chôn ống luồn dây đúng tuyến.
- Điện áp: đèn 220V hay đèn điện áp thấp 12V/24V qua bộ nguồn; bộ nguồn đặt ở chỗ khô, có mái che.
- Hộp nối kín nước và đoạn dây chừa dư ở mỗi điểm đèn, để sau này thay mẫu đèn không phải đào lại.
- Nhóm điều khiển: đèn lối đi, đèn bậc, đèn rọi cây tách mạch riêng để bật tắt và hẹn giờ độc lập.
Câu hỏi thường gặp
Đèn lối đi sân vườn nên dùng điện 220V hay điện áp thấp?
Cả hai đều dùng được nếu thiết bị và cách lắp đúng cho ngoài trời. Đèn điện áp thấp 12V/24V cần bộ nguồn nhưng dây đi trong sân an toàn hơn khi có sự cố, nên hay được chọn cho sân có trẻ nhỏ hoặc gần bể nước. Đèn 220V đi dây đơn giản hơn nhưng phải có thiết bị chống dòng rò và hộp nối kín nước.
Đèn âm đất có đi lên được không?
Được, nếu mẫu đèn ghi rõ chịu tải người đi hoặc xe chạy qua. Có điều, đèn âm đất đặt giữa lối đi dễ gây chói ngược, nên ưu tiên đặt ở mép lối hoặc dùng loại có lưới chống chói.
Đèn bậc tam cấp nên lắp ở thành bậc hay tường bên?
Tường bên dễ thi công và dễ thay hơn; đèn LED âm bậc ở thành đứng cho ánh sáng đều trên mặt bậc nhưng phải chừa hộp âm trước khi ốp đá. Chọn cách nào thì đèn cũng phải chiếu xuống mặt bậc, không chiếu ra phía người đi.
Đèn trụ thấp sân vườn nên chọn ánh sáng vàng hay trắng?
Với sân vườn nhà ở, ánh vàng ấm khoảng 2700–3000K thường dễ chịu và hợp cây lá hơn. Ánh trắng lạnh làm sân trông như bãi đỗ xe và dễ chói khi nhìn từ trong nhà ra.
Đèn lối đi sân vườn, từ đèn trụ thấp tới đèn âm đất, đẹp và an toàn khi được tính cùng cây, bậc và khu ngồi ngay trên bản vẽ, trước khi lát nền. Nếu sân nhà bạn đang ở giai đoạn đó, phần thiết kế chiếu sáng sân vườn, ngoại thất của Virical có mô phỏng DIALux để thấy trước vệt sáng và chỗ tối trước khi đi dây.
