Làm nhà: 3 thứ về chiếu sáng phải chốt trước khi trát tường
Đi dây đèn trước khi trát tường cần chốt đủ ba thứ: vị trí đèn và nhóm điều khiển trên bản vẽ, loại dây tới hộp công tắc (dây trung tính N, dây tín hiệu dimmer, nguồn LED hắt), và hộp công tắc, đế âm, tủ điện. Sai một thứ thì sau khi trát chỉ còn cách đục tường.
Vì sao phải chốt sớm như vậy? Ống luồn dây nằm trong tường và sàn, trát xong là không thấy, không sửa được nếu không phá. Có điều, phần lớn chủ nhà chỉ nghĩ tới đèn khi đã làm trần thạch cao, lúc đó dây đã chôn theo thói quen của thợ: một dây pha xuống công tắc, mỗi phòng một hai đường đèn. Muốn thêm đèn hắt, chia nhóm, lắp dimmer hay thiết kế chiếu sáng biệt thự bài bản về sau thì phải đục, đi lại ống, trát và sơn lại, vừa tốn kém vừa chậm tiến độ.
Vì sao đi dây đèn trước khi trát tường là mốc không quay lại được?
Trong một công trình nhà phố, mốc trát tường là lúc phần điện âm tường được “đóng hộp”. Trước mốc này, thêm một ống luồn dây chỉ mất vài phút cắt rãnh; sau mốc này, cùng việc đó kéo theo đục, đổ vữa, bả, sơn và dọn bụi ở một căn nhà đã gần hoàn thiện. Bởi vậy, đi dây đèn trước khi trát tường không chỉ là việc của thợ điện mà là quyết định chung của chủ nhà, người thiết kế và đội thi công.
Đây cũng là chỗ nhiều nhà mắc lỗi: đèn trần thì chưa chọn, trần thạch cao thì chưa có bản vẽ, nhưng tường đã trát. Kết quả thường gặp là công tắc không đặt đúng chỗ tiện tay, không có dây cho đèn hắt khe trần, hoặc muốn lắp công tắc thông minh thì hộp công tắc không có dây N. Không có cái nào nguy hiểm, nhưng cái nào cũng khó chịu và sửa thì mất công.
Thứ nhất: vị trí đèn và nhóm điều khiển phải có trên bản vẽ
Dây đi theo đèn, nên đèn phải có trước. Bản vẽ chiếu sáng tối thiểu cần ghi: đèn nằm ở đâu, loại gì (âm trần, spotlight, đèn thả, LED hắt, đèn tường), đèn nào đi chung một nhóm, và mỗi nhóm bật tắt ở đâu. Từ đó thợ mới biết cần bao nhiêu đường dây từ tủ điện lên trần, bao nhiêu đường từ trần xuống mỗi hộp công tắc.
Nhóm điều khiển quan trọng hơn số lượng đèn. Một phòng khách có thể chỉ cần ba nhóm: đèn chiếu chung, đèn nhấn tường hoặc tranh, đèn hắt trang trí. Nếu cả ba chung một dây thì về sau không bao giờ bật riêng được, dù có thay công tắc xịn tới đâu. Nói cách khác, số nhóm quyết định số dây, và số dây phải chốt khi tường còn hở. Bởi vậy, bước đầu của đi dây đèn trước khi trát tường là ngồi với bản vẽ và đếm nhóm, chưa phải mua dây.
Bản vẽ có mô phỏng ánh sáng giúp chốt nhanh hơn, vì chủ nhà nhìn được phòng sáng thế nào trước khi đi dây. Bài DIALux là gì và bản vẽ chiếu sáng giúp chủ nhà được gì giải thích cách đọc bản đồ độ rọi. Nếu chưa kịp làm bản vẽ đầy đủ, ít nhất hãy đánh dấu vị trí đèn bằng sơn lên sàn hoặc trần bê tông, chụp ảnh lại, rồi mới cho đi ống.
Thứ hai: loại dây tới hộp công tắc và tới từng cụm đèn
Khi đi dây đèn trước khi trát tường, câu hỏi không chỉ là “có dây hay không” mà là “dây gì”. Có ba loại thường bị quên.
Dây trung tính (N) tại hộp công tắc
Công tắc cơ chỉ cần dây pha đi xuống và dây đèn đi lên. Thói quen này khiến nhiều hộp công tắc không có dây N. Có điều, phần lớn công tắc thông minh cần dây N để tự nuôi mạch bên trong; loại không cần dây N thì lấy nguồn rò qua đèn, dễ làm đèn LED lóe sáng hoặc nháy khi đã tắt. Kéo thêm dây N vào mọi hộp công tắc lúc này gần như không tốn gì, và giữ cho nhà mở đường lên nhà thông minh. Chi tiết xem bài công tắc thông minh có cần dây trung tính không.
Dây tín hiệu cho dimmer 0–10V hoặc DALI
Dimmer kiểu cắt pha thay thẳng vào hộp công tắc cũ, không cần dây thêm. Nhưng nếu định dùng driver 0–10V hoặc DALI cho đèn âm trần, cần thêm một cặp dây tín hiệu điện áp thấp từ vị trí điều khiển tới các đèn, đi riêng ống với dây điện 220V theo hướng dẫn của nhà sản xuất. DALI là giao thức điều khiển chiếu sáng theo bộ tiêu chuẩn IEC 62386, mỗi đèn có địa chỉ riêng (xem trang tiêu chuẩn của DALI Alliance). Cặp dây này không thể thêm sau khi trát mà không đục, nên dù chưa chắc dùng, nhiều nhà vẫn chừa sẵn ống. Bài dimmer là gì và 4 kiểu điều chỉnh độ sáng so sánh bốn kiểu để chọn trước.
Nguồn cho LED hắt và đèn ray
LED dây hắt trần chạy điện một chiều 12V hoặc 24V qua bộ nguồn. Bộ nguồn cần chỗ đặt thoáng, có cửa thăm để thay khi hỏng, và đường dây 220V tới đúng chỗ đó. Đường LED dài nên có thêm điểm cấp nguồn ở giữa để đầu cuối không bị tối hơn đầu gần nguồn (khoảng cách cụ thể tùy loại LED dây). Bài khe hắt sáng trần thạch cao có chi tiết khe, nguồn và cửa thăm.
Thứ ba: hộp công tắc, đế âm và tủ điện phải chừa chỗ
Hộp công tắc và đế âm được chôn cùng lúc với ống, nên đây là phần thứ ba của việc đi dây đèn trước khi trát tường. Đế âm công tắc có hai dạng phổ biến là vuông và chữ nhật; mặt công tắc thông minh thường chỉ lắp vừa một dạng, và cần đế đủ sâu để chứa mạch. Chốt mẫu công tắc (hoặc ít nhất dạng mặt) trước khi chôn đế sẽ tránh được cảnh mua công tắc về không vừa lỗ.
Ngoài chỗ cho công tắc, nên chừa đế âm cho những thứ hay bị quên: bảng cảnh ở cửa ra vào, cảm biến chuyển động ở hành lang, cầu thang, ổ cắm cho bộ điều khiển trung tâm ở chỗ gần giữa nhà. Ở tủ điện, kinh nghiệm thực hành là chừa vài vị trí trống cho aptomat của các nhóm đèn sẽ tách sau, cho thiết bị chống dòng rò, và chỗ đặt bộ nguồn hoặc thiết bị điều khiển nếu dùng hệ có dây. Tủ điện chật thì về sau không có chỗ để thêm.
Bảng kiểm trước khi trát tường
Bảng dưới đây gom những việc nên đối chiếu tại công trình trước khi cho trát. Mỗi dòng là một câu hỏi chủ nhà có thể hỏi thẳng đội thi công.
| Hạng mục | Cần chốt gì | Nếu bỏ sót |
|---|---|---|
| Vị trí đèn | Bản vẽ hoặc đánh dấu tại công trình, có ảnh chụp lại | Đèn lệch giữa phòng, lệch bàn ăn, phải đi lại dây trên trần |
| Nhóm điều khiển | Mỗi nhóm một đường dây riêng từ công tắc | Không bật riêng được đèn nhấn và đèn chiếu chung |
| Dây N tại hộp công tắc | Có ở mọi hộp, kể cả hộp chỉ điều khiển đèn | Khó lắp công tắc thông minh, đèn dễ lóe khi tắt |
| Dây tín hiệu 0–10V/DALI | Cặp dây hoặc ống chờ tới cụm đèn dự định giảm sáng | Chỉ còn dimmer cắt pha hoặc không dây |
| Nguồn LED hắt | Vị trí đặt nguồn, cửa thăm, dây 220V tới đó | Nguồn nhét kín trong trần, khó thay khi hỏng |
| Đế âm, hộp công tắc | Dạng vuông hay chữ nhật, độ sâu, vị trí cảm biến và bảng cảnh | Công tắc mua về không vừa đế |
| Tủ điện | Vị trí trống cho aptomat, chống dòng rò, thiết bị điều khiển | Không còn chỗ thêm mạch về sau |
Chuẩn bị điện nhà thông minh ngay từ lúc đi dây
Chuẩn bị điện nhà thông minh không đòi hỏi quyết định ngay sẽ dùng hãng nào. Điều cần làm là để đường dây “không khóa” lựa chọn: có dây N ở hộp công tắc, mỗi nhóm đèn một dây riêng, có ống chờ tới những chỗ có thể lắp cảm biến hay rèm. Với hệ không dây như Zigbee hay Wi-Fi, chừng đó đã đủ; với hệ có dây như KNX hay DALI, cần thêm dây bus theo thiết kế của hệ đó. Nên chọn hướng có dây hay không dây trước khi chôn ống, vì đây là điểm khác biệt lớn khi đi dây đèn trước khi trát tường.
Một mẹo nhỏ đáng làm: trước khi trát, chụp ảnh và quay video toàn bộ tường, sàn, trần có ống luồn dây, kèm thước dây làm mốc. Sau này khoan treo tranh hay sửa chữa, bộ ảnh này giúp tránh khoan trúng ống điện. Nhìn chung, đi dây đèn trước khi trát tường đúng cách là việc tốn thêm chút thời gian lúc phần thô để khỏi phải đục khi đã hoàn thiện.
Câu hỏi thường gặp
Đi dây đèn trước khi trát tường hay sau khi làm trần thạch cao?
Phần dây trong tường (từ tủ điện lên trần, từ trần xuống hộp công tắc) phải xong trước khi trát. Phần dây trên trần thạch cao tới từng đèn có thể đi sau, khi khung trần đã dựng, nhưng vẫn theo đúng nhóm đã chốt trên bản vẽ.
Đi dây điện chiếu sáng có cần đi ống không?
Dây âm tường nên đi trong ống luồn dây để có thể rút ra, luồn thêm dây khi cần. Nhiều đội thi công để sẵn dây mồi trong ống chờ, sau này kéo dây mới dễ hơn.
Đi dây đèn âm trần cần chừa dây dài bao nhiêu?
Thông thường chừa đủ dài để hạ đèn xuống đấu nối thoải mái qua lỗ khoét trần; con số cụ thể tùy thợ và loại đèn, đây là kinh nghiệm thực hành chứ không phải quy định.
Nhà đã trát tường rồi có lắp được nhà thông minh không?
Vẫn được, nhất là khi hộp công tắc là đế âm tiêu chuẩn: thay công tắc thông minh vào đế cũ, dùng thiết bị không dây cho phần còn lại. Có điều, những gì đã bỏ lỡ khi đi dây đèn trước khi trát tường, như dây tín hiệu dimmer hay nhóm đèn riêng, thì khó bù lại.
Nếu đang ở giai đoạn phần thô, đây là lúc đáng ngồi lại với một đơn vị thiết kế chiếu sáng để có bản vẽ trước khi đi ống. Virical làm bản vẽ có mô phỏng DIALux, ghi vị trí đèn, nhóm điều khiển và theo tới thi công, để việc đi dây đèn trước khi trát tường bám đúng bản vẽ. Tham khảo cách làm tại trang thiết kế chiếu sáng biệt thự.
